POLSKIE GROBY NA CMENTARZU W SAINT-SAUVEUR-DES-MONTS na podstawie przewodnika opracowanego przez Ewę Iłowską

WPROWADZENIE

W podgórskiej miejscowości Saint-Sauveur-des-Monts niedaleko od Montrealu, na piaszczystym wzgórzu pośród świerków i wysokich skał, ukrywa się wiejski cmentarz, zaciszny i  malowniczy. Oprócz miejscowej, przeważnie katolickiej, francusko-jezycznej ludności, spoczywa tu wielu Polaków, w grobach oznaczonych polskimi napisami i symbolami przywiązania do wiary i tradycji ojczystej. 

Nagrobne napisy po polsku brzmią egzotycznie i tajemniczo w oczach okolicznych mieszkańców. Nie są też zrozumiałe dla przejezdnych turystów, historyków, demografów czy innych badaczy. Nawet wśród  słabo już po polsku mówiących wnuków i wnuczek osób tu pochowanych,  powoli zanika pamięć o niezwykłym  pokoleniu powojennych polskich emigrantów do Kanady. 
 

Początki polskich grobów na cmentarzu

Jeszcze pod koniec lat 50-ych, skromna wioska Saint-Sauveur, odległa o zaledwie 60 km od Montrealu, posiadała oprócz wyjątkowo okazałego, kamiennego kościoła tylko jeden pensjonat i jedną piekarnię. Teraz, na początku 21-go stulecia, to popularne miasteczko leżące  po drodze do wielu kwitnących ośrodków turystycznych w Laurentydach, roi się od wycieczkowiczów w lecie a narciarzy w zimie. Oblegają oni nowo powstałe liczne restauracje, kawiarenki, hotele i szykowne sklepy.  Jedynie cmentarz, leżący nieco na uboczu, tchnie wciąż ciszą i pachnie żywicą.

W roku 1954 przyszło Tadeuszostwu Brzezińskim pochować tu swego syna Adama, który tragicznie stracił życie w wieku 24 lat. Państwo Brzezińscy, przedwojenni  konsulostwo polscy w Montrealu, należeli do pierwszych Polaków montrealskich posiadających wiejskie domy w podgórskich Laurentydach. W miejscowości Morin Heights wielokrotnie gościnnie przyjmowali młodzież kolegującą z ich synami. Malowniczy cmentarzyk pobliskiego Saint-Sauveur przypadł im do gustu, tak jak i zaprzyjaźnionym z nimi polskim emigrantom politycznym, osiedlającym się wówczas dość licznie w Montrealu. Wielu z nich zaczęło nabywać działki na cmentarzu.  Niebawem poczęła wzrastać liczba polskich grobów, przede wszystkim wzdłuż alei na południowo-zachodnim krańcu cmentarza. W opracowaniu dla miejscowego towarzystwa historycznego autor René LeCler nazwał ją “ Aleją Polaków . Z czasem cmentarz w St.Sauveur stal sie miejsce spoczynku znanych i zasłużonych osób  z Polonii  montrealskiej.
 

"Polska Aleja"

Wchodząc na cmentarz od ulicy de l’Eglise, po lewej stronie, tuż przy pięknym świerkowym lesie znajduje się aleja, zwana potocznie "Polską Aleją", wzdłuż której zgrupowana jest wiekszość polskich nagrobków.  W chwili obecnej na cmentarzu w Saint-Sauveur-des-Monts znajduje się 83 (osiemdziesiat trzy) polskich grobow.  Samoistnie utworzony w ten sposób "polski sektor" cmentarza stanowi cząstkę polskiej nekropolii na gościnnej ziemi quebeckiej, gdzie swoje ostatnie miejsce spoczynku znalazło wielu Polaków z emigracji wojennej i powojennej.  Pochowani zostali tam m.in.: przedstawiciele rządu i polscy dyplomaci, weterani I i II wojny światowej, więźniowie łagrów syberyjskich obozów koncentracyjnych i oflagów. Leza tu także działacze polonijni oraz przedstawiciele nauki i kultury, z których większość wniosła znaczny wkład w dorobek naukowo-kulturalny Kanady i prowincji Quebec.  Ich nazwiska widnieją na kamiennych płytach nagrobnych i krzyżach.

Zebrane w niniejszym Przewodniku życiorysy zmarłych dają czytelnikowi zarys rozpiętości i głębi ludzkich przeżyć, ukształtowanych przez współczesną historię Polski i świata, Quebec’u i Kanady. 

Wsród osob tu pochowanych  wymienić należy dowódcę Armii Kraków w kampanii wrześniowej generała  Antoniego Szyllinga;  ministra spraw zagranicznych polskiego rządu na uchodźstwie prof. Tadeusza Romera; ostatniego konsula II Rzeczpospolitej w Montrealu, Tadeusza Brzezińskiego, czy uważanego za  jednego z prekursorów polskiej floty na Bałtyku vice-admirała Stefana Frankowskiego.

Z osób upamiętnionych (na niektórych pomnikach wyryte są ich nazwiska, ale fizycznie osoby te pochowane są gdzie indziej,  wymienic nalezy jednego z twórców Polski podziemnej generała Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego.
 

Opracowanie Przewodnika - historia projektu

Już w latach 70-tych powstał pierwszy pomysł zebrania i wydania zbiorku o polskich grobach na cmentarzu w Saint-Sauveur.  Ale dopiero na początku 1997 r. doszło do opracowania konkretnego projektu wydania krótkiej monografii w oparciu o.istniejące materiały rodzinne i archiwalne.  Chodziło o to aby udostępnić przyszłym badaczom zanikające informacje historyczne o dziejach rodzin tu pochowanych, i aby ożywić u młodych pamięć o ich przodkach, umożliwiając przy tym Kanadyjczykom lepsze zrozumienie wkładu imigracji polskiej w życie i rozwój tutejszego społeczeństwa. 

Dzięki subwencji otrzymanej od rządu prowincji Quebec w 1997, oraz poparciu Polskiego Instytutu Naukowego w Kanadzie i Fundacji Romerów, architekt i konserwator zabytków, pani Ewa Iłowska, przy nieocenionej pomocy i współpracy rodzin, mogła zebrać szczegółową dokumentację o zmarłych.  Projekt, początkowo skromny, okazał się trudniejszy niż przewidywaliśmy.  Liczba osób tu pochowanych i bogactwo ich życiorysów przekroczyło nasze oczekiwania. Dopiero po czterech latach pracy komitetu redakcyjnego w składzie: Ewa Ilowska, Hanna Pappius, Teresa Romer i Stefan Władysiuk. wydawnictwo zostalo ukonczone.
Zadaniem Komitetu Wydawniczego było zredagowanie całości tak zebranego materiału oraz stworzenie bazy danych na ewentualne dalsze historyczne opracowanie w przyszłości. Materiały zebrane w trakcie przygotowania Przewodnika  są złożone w Bibliotece im. Wandy Stachiewicz w Montrealu, z  wyjątkiem fotografii, które zostały zwrócone rodzinom.

Do chwili obecnej zidentyfikowano ponad 170  Polek i Polaków tu pochowanych lub upamiętnionych na nagrobkach.  Liczba ta będzie dalej wzrastać w miarę jak będą do kresu życia dobiegać ich następcy.  Akcja zbierania materiałów archiwalnych i biograficznych nie jest bynajmniej zakończona.  W kilku odosobnionych przypadkach brak informacji w dostępnych nam źródłach nie pozwolił na opracowanie biogramów.
 

Spis treści przewodnika POLSKIE GROBY na cmentarzu w SAINT-SAUVEUR-DES-MONTS 

Zasadniczą część Przewodnika stanowią biogramy  upamietnionych lub   pochowanych tu osób, oraz indeksy alfabetyczne i topograficzne zmarłych.
Historie cmentarza przedstawia i wprowadzenia w temat  dokonuje przewodni artykul pani Ewy IIłowskiej pt.: Identyfikacja wartości historyczno-artystycznej polskich nagrobków i plan ich zabezpieczenia konserwatorskiego. 
 

Typologia polskich pomników nekropolii w Saint-Sauveur-des-Monts. 

Wszystkie nagrobki pochodzą z II-giej połowy XX w. i reprezentują następujące typy pomników: stele, kamienie grobowe, krzyże wolnostojące oraz rzeźby figuralne.  Najbardziej charakterystyczną i najcześciej spotykaną formę pomnika nagrobnego stanowią stele. Szczególne walory artystyczne reprezentują stele pionowe z białego marmuru ozdobione plaskorzeźbami i wypukłymi reliefami  o motywach patriotyczno-religijnych (pomniki: Jerzego Adamkiewicza oraz rodzin Brzezińskich, Gruszków i Borkowskich).  Nieprzęcietnym artyzmem wyróżnia się także płaskorzeźba "Piety" w bronzie pozłacanym, w kształcie medalionu, upiększająca granitową stelę mecenasa Mariana Lewandowskiego.

Wysoki kunszt rzeźbiarski oraz niezwykle cechy rzemiosła artystycznego reprezentują dwa nagrobki: pułkownika Stanisława Kary i ministra RP Wacława Babińskiego.  Stanowią one cenne i jedyne w "kwaterze polskiej" przykłady rzeźby figuralnej wykonanej w białym marmurze.  Pierwszy pomnik przedstawia pełną postać pułkownika Stanisława Kary na podwójnym, marmurowym postumencie ozdobionym symbolami narodowymi Polski niepodległej (orzeł w koronie i krzyż łaciński) oraz dwiema urnami po obu stronach figury.  Wyjątkowy artyzm rzeźbiarski oraz dbałość i pietyzm o detale uwidaczniają się w świetnie oddanych rysach twarzy polskiego legionisty i szczegółach przedwojennego munduru wojskowego. Oryginalnością i bogactwem form plastycznych wyróżnia się również pomnik rodziny Wacława Babińskiego.  Marmurowa figura Chrystusa dźwigającego krzyż umieszczona jest na wysokim postumencie opatrzonym pięknie wyrzeźbionym, polskim orłem w koronie. 

Symbolika religijna i świecka oraz napisy i autorzy pomników.

Symbolika zawarta w polskich pomnikach nagrobnych powtarza ogólnie stosowane w tej dziedzinie chrzescijańskie znaki i formy.  Oprócz powszechnie wystepującego znaku krzyża pojawiają się często dodatkowe symbole: kwiaty na krzyżu - lepsze życie pośmiertne) ; anioł z kwiatami - Anioł Nieśmiertelności); urna - prochy zmarłego Nierzadko spotkać można sceny biblijne jak: Pan Jezus modlący się w ogrójcu, czy Święta Rodzina.   Wizerunki Matki Boskiej Częstochowskiej  oraz N. M P. świadczą o wielkim nabożeństwie zmarłych do Matki Boskiej. 

Występujące symbole świeckie informują najczęściej o życiu zmarłych, ich przynależności narodowej, pozycji społecznej oraz wykonywanym zawodzie.  Często spotykany na nagrobkach orzeł z koroną symbolizuje Wolną Polskę oraz podkreśla wysoką funkcję państwową sprawowaną przez zmarłego (pomniki konsulów RP: Jerzego Adamkiewicza, Sylwestra Gruszki, Stanisława Kary i ministra RP  Wacława Babińskiego).  Lira na nagrobku Borkowskich symbolizuje muzykę i wskazuje na artystyczny profesje zmarłego.  Kałamarz z gęsim piórem i kartki na pomniku Anastazego i Anny Gilczewskich, oraz gruba płyta granitowa w kształcie książki na grobie Zbigniewa Waruszyńskiego informują o ich dziennikarskim zawodzie.  Szczególną oryginalnością wyróżnia się relief pięciu drzew na granitowej steli Antoniego Binka z zawódu leśnika zmarłego.  Las symbolizuje zawod zmarlego,  symbolizuje ojca i czterech synów, uosabia więc ognisko rodzinne oraz uwypukla nierozerwalne więzi łączące człowieka z otaczającym go środowiskiem naturalnym. 

Większość napisów nagrobnych w treści swej ogranicza się do podania daty i miejsca urodzin i śmierci zmarłej osoby.  Bardziej opisowy charakter oraz wyznające niezłomną wiarę chrzescijańską ma epitafium umieszczone na nagrobku Jerzego Adamkiewicza, autorstwa jego syna Wincentego: W Bogu świat, w Bogu kraj, w Bogu rodzina, w Bogu człowiek, w Bogu prawda jedyna.  Zwięzłością zaś uderza napis na grobie rodziny Romerów: Spoczną i wstaną.  Cytaty polskich poetow Jana Kochanowskiego oraz Juliusza Słowackiego zawierają epitafia na nagrobkach Wacława Babińskiego i Zbigniewa Waruszyńskiego.  Treść niektórych epitafiów odzwierciedla patriotyzm, nostalgię, a także poczucie wyobcowania.  Inskrypcja na grobie generała Antoniego Szyllinga zawiera krótkie stwierdzenie: Duszę oddał Bogu - Ojczyźnie serce; przy kontradmirale Stefanie Frankowskim czytamy: Oddał życie Ojczyźnie, spoczywa w Polsce; podobne wyznanie zawiera stela Mieczysława Nawojskiego: Wierny Bogu i Ojczyźnie.  Szczególnie wzruszającą treścią odznacza się epitafium na grobie Karoliny Stockerowej, które rozpoczyna się slowami: Tu śpi dzieci swoich mamusia najukochańsza....  Inskrypcje przemawiające do uczuć widnieją na nagrobkach rodziny Lorens: Na zawsze w naszych sercach, czy też rodziny Zadarnowskich: Miłość sięga po grób; na grobie Wieslawa Skowrońskiego czytamy proste życzenie: Niech mu ziemia kanadyjska lekką bedzie, zaś na marmurowym krzyżu Krystyny Szczuki: Z dala od kraju, któremu tu gorąco służyła.  Wiele napisów uzupełnionych jest cytatami w języku łacińskim oraz wezwaniami do Matki Bożej, z których najbardziej wyróżnia się napis na grobie Szyllingów i Frankowskich: Królowo Korony Polskiej, módl sie za nami.  Nierzadko epitafia rozbudowane są informacjami dotyczącymi powiaząń rodzinnych, zawodu, stopnia wojskowego, przebytych obozów koncentracyjnych oraz odznaczeń i orderów.  Wszystkie inskrypcje, poza nagrobkami Georga Newlina - po angielsku oraz Barbary Marszałek - po francusku, wykonane są w języku polskim i tworzą kompozycje liternicze uzupełnione najczęściej symbolami krzyża łacińskiego.  Symbol herbu rodowego występuje jedynie na nagrobkach rodzin Zamoyskich i Bozic, a symbol Powstania Warszawskiego uzupełniony myślą: Gdy usta zamilkną, kamienie niech mowią ozdabia stele nagrobną Magdaleny Kiełczewskiej.  Zdjęcia zmarłych, poza pomnikami Alfonsa Lorensa, Jana Modzelewskiego i Marka Mandziucha,  nie pojawiają się na polskich nagrobkach. 
 

Plan zabezpieczenia konserwatorskiego polskich nagrobków.

Historia narodu zawsze znajduje swoje odbicie na cmentarzach, dlatego też "sektor polski" cmentarza w Saint-Sauveur-des-Monts, jako sepulcrum patriae, stanowi cenny zabytek historii Polski i polskiej emigracji powojennej.  Ta enklawa polskości na obcej ziemi zasługuje w pełni na szczególną ochronę nie tylko społeczeństwa lokalnego, ale przede wszystkim polskiej emigracji w prowincji Quebec i Kanadzie.  "Owa pamięć i opieka są bowiem kwestią zbiorowej pamięci narodu, jego kultury i tożsamości" (1). 

Materiał zastosowany w pomnikach jest dość zróznicowany, od kamienia polnego i bazaltu, po biały marmur, granit oraz metal. Jednakże marmur, żelazo i beton ulegają erozji, korozji oraz podatne są na negatywne działanie czynników atmosferycznych takich jak: powietrze, woda, śnieg i mróz.  Liczne spękania i uszczerbki powierzchni spowodowane zwietrzeniem materiału, czarne plamy, zacieki i zabrudzenia w miejscach mało dostępnych dla opadów deszczowych, jak również zatarte napisy pojawiają się na wszystkich pomnikach marmurowych.  To one w pierwszej kolejności wymagają interwencji konserwatorskiej mającej na celu ochronę wartości artystycznych pomników oraz zabezpieczenie fragmentów zagrożonych dalsza destrukcją. 
Wszelkie interwencje zabezpieczające wymagają fachowej znajomości prac konserwatorskich, dlatego też należałoby je powierzyć przedsiębiorstwom specjalizujacym się w tej dziedzinie.

Życzeniem byłoby również, aby w takim projekcie zabezpieczenia konserwatorskiego  uczestniczyli wspólnie dyrekcja cmentarza, właściciele grobów oraz przedsiębiorstwa specjalistyczne. 
 

Podsumowanie

Cmentarz w Saint-Sauveur jest miejscem, do którego w pełni stosują się słowa jakimi często żegna się zmarłego: “Niech spoczywa w pokoju”. Piękna sceneria i właśnie spokój sprzyjają nawiązywaniu duchowego kontaktu pomiędzy odwiedzającymi groby i ich bliskimi spoczywającymi na cmentarzu.
Dlatego tez Polacy licznie spotkają się tam  w Dniu Zmarłych.

Ukazanie się wiosną tego roku Przewodnika  jego promocja w prasie  i w radio spowodowało zainteresowanie  wsród Polonii montrealskiej, losem zmarłych rodaków.

Koło Stowarzyszenia Polskich Kombatantów podjęło się zinwentaryzowania polskich grobów na cmentarzu wojskowym w Pointe Claire, zaś Polska Fundacja Społeczno Kulturalna  zleciła opracowanie monografii Kwatery Zasłużonych Polskiej Fundacji na Cmentarzu Notre Dame des Neiges.

Z pieniędzy zebranych ze sprzedaży przewodnika mamy jeszcze zamiar opracować trochę krótsze wydanie obecnej pracy w języku angielskim i francuskim. 
Służyłby on dla miejscowej ludności odwiedzającej cmentarz, oraz dla młodszych pokoleń wsród których zanika znajomość języka polskiego.
 

Stefan Władysiuk

POLSKIE GROBY na cmentarzu w SAINT-SAUVEUR-DES-MONTS
QUEBEC, KANADA

Przewodnik

Dokumentację zebrała i opracowała 
Ewa Iłowska
 

KOMITET WYDAWNICZY

Teresa Romer – przewodnicząca
Ewa Iłowska
Hanna M. Pappius
Stefan Władysiuk
 

Opracowanie graficzne okładki
Ewa Iłowska

Druk
Miroprint Rapido, Montreal

ISBN 0-9692784-2-X
 

FUNDATORZY

Wydanie wsparły  znacząco następujące instytucje i osoby:

Biblioteka Polska im. Wandy Stachiewicz  - Montreal
Fundacja im. Zofii i Tadeusza  Romerów - Montréal
Fundusz Wieczysty Millenium -  Toronto
Polska Fundacja Społeczno-Kulturalna w Quebeku
Rada Pamięci Walk i Męczeństwa - Warszawa
Związek Weteranów Polskich im. Józefa Piłsudskiego 
Dr Lidia Adamkiewicz
Dr Anna Biolik
Lech i Zbigniew Brzezińscy
Alexander O. Bujwid
Dr Edmund S. Idziak
Walentyna Janta
Alina Lorens
Zofia Modzelewska
Irena Tokarzewska Petrusewicz
Teresa Romer 
 

Inni ofiarodawcy:

Anna Babińska, John Binek, Marieta Brzeska, Jolanta Collins, Leon Czengery, Jerzy Kiełczewski, Kamila Kozłowska, Maria T. Księżopolska, A. D. Liebich, Ina Makarewicz, Maria Anna Nowaczek, , Jadwiga Oczechowska, Edward Potworowski, Krystyna  Rawicz,Maria Revelins Zejmo, Anna Rutkowska-Rokosz, Ewa Ryttel, Wilhelm Siemienski, Aleksandra Sołowij-Watkins, Janina Sosińska, Barbara Waruszyńska,   Janusz Zadarnowski, Inka Zamoyska.
 

SPIS TREŚCI
 

Podziękowanie - Józef Lityński  ....................................................
Wprowadzenie - Teresa Romer .....................................................
O wartości artystyczej - Ewa Iłowska ..........................................
Nota redaktorska -  Hanna M. Pappius ........................................
Lista polskich grobów w St. Sauveur-des-Monts...........................
Życiorysy zmarłych.....................................................................
Alfabetyczny spis osób pochowanych lub upamiętnionych w St. Sauveur-des-Monts..............
Bibliografia ................................................................................
Plan cmentarza...........................................................................
 

PODZIĘKOWANIE
Józef Lityński

Kiedy w 1971 roku przyjechałem pierwszy raz do Saint-Sauveur-des-Monts, nie wiedziałem jeszcze, że jest na tamtejszym cmentarzu kwatera polskich grobów. Miejscowoś? urzekła mnie swoim pięknym położeniem i specyficzną atmosferą, którą trudno wyrazi? słowami. Nad miasteczkiem górował, tak jak i dzisiaj, prawie stuletni kościół pod wezwaniem Zbawiciela. Odwiedzając kościół dowiedziałem się o polskich grobach.

Cmentarz w Saint-Sauveur jest miejscem, do którego w pełni stosują się słowa jakimi często żegna się zmarłego: “Niech spoczywa w pokoju”. Piękna sceneria i właśnie spokój sprzyjają nawiązywaniu duchowego kontaktu pomiędzy odwiedzającymi groby i ich bliskimi spoczywającymi na cmentarzu.

Całym sercem poparłem inicjatywę pani Teresy Romer opracowania Przewodnika  po cmentarzu w Saint-Sauveur-des-Monts i w imieniu Zrządu Polskiego Instytutu Naukowego w Kanadzie składam jej serdeczne podziękowanie za zrealizowanie tego projektu. Przewodnik będzie służył nie tylko osobom odwiedzjącym cmentarz, lecz będzie również cennym źródłem informacji historycznej dotyczącej polskiej emigracji w Montrealu, zwłaszcza tej wojennej i powojennej.

Pragnę podkreślić w sposób szczególny  wkład pani Ewy Iłowskiej, której zawdzięczamy mozolne zebranie dużej części danych i ich wstępne opracowanie, oraz zaprojektowanie planu cmentarza i okładki publikacji. 

Wyrażamy głęboką wdzięczność wszystkim rodzinom Zmarłych, które przekazały nam informacje i fotografie. Pani Halina Babińska była specjalnie pomocna w odszukiwaniu osób z którymi było trudno nawiązać kontakt. Należy podkreślić, że proboszcz parafii Saint-Sauveur, mgr. Georges Blais i Mme Rachel Tassé, administratorka tejże parafii, udzielili nam wszelkiej możliwej pomocy w uzupełnieniu niektórych danych, za co jesteśmy im niezmiernie wdzięczni. Pan Myron Momryk z National Archives of Canada dostarczył fotografie generała Szyllinga i jego dwóch synów.

Pani Ewie Gierat dziękujemy  za krytyczny przegląd całości manuskryptu.

Specjalne podziękowanie należy się wszystkim członkom Komitetu Wydawniczego w składzie: p.p. Teresa Romer (przewodnicząca), prof. Hanna M. Pappius, Ewa Iłowska i Stefan Władysiuk. Tylko dzięki ich wielkiemu wkładowi pracy i inwencji  Przewodnik może ukazać się drukiem.

To, że cała praca została uwieńczona publikacją Przewodnika zawdzięczamy finansowemu poparciu instytucji i osób wcześniej wymienionych, za które Polski Instytut Naukowy w Kanadzie wyraża szczere uznanie.

Na zakończenie chciałem wyrazić nadzieję, że niebawem ukaże się również angielskie   i francuskie tłumaczenie Przewodnika.

Prof. Józef Lityński jest prezesem Polskiego Instytutu Naukowego w Kanadzie

ALFABETYCZNY SPIS OSOB POCHOWANYCH LUB UPAMIĘTNIONYCH NA CMENTARZU W ST.SAUVEUR-DES-MONTES (WORD)